Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 (Luật số 16/2026/QH16) vừa được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026 và sẽ chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2027. Đạo luật này được ban hành sẽ khắc phục những hạn chế, bất cập của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, đồng thời tạo ra hành lang pháp lý hiện đại, phù hợp với xu thế chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cộng đồng dân cư. Trong đó, tập trung vào một số điểm mới nổi bật như sau:

1. Chỉ tiến hành hòa giải khi các bên đồng ý. Một trong những thay đổi lớn của Luật năm 2026 là việc xác định rõ sự đồng ý của các bên là điều kiện tiên quyết để tiến hành hòa giải (Điều 23). Trước đây, Luật năm 2013 chỉ quy định chung về các căn cứ tiến hành hòa giải (như khi hòa giải viên chứng kiến vụ việc, hoặc theo phân công) mà chưa nhấn mạnh tính bắt buộc phải có sự đồng thuận của các bên. Luật mới quy định rõ: dù hòa giải viên là người chủ động đề xuất hay do một cơ quan, tổ chức khác đề nghị, quá trình hòa giải chỉ được bắt đầu nếu các bên tranh chấp chấp thuận. Quy định này tôn trọng tuyệt đối quyền tự định đoạt của công dân, đồng thời cho phép các bên có quyền từ chối, yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt hòa giải bất cứ lúc nào.

          2. Cho phép hòa giải trực tuyến, đây là quy định thể hiện bước đột phá về chuyển đổi số, đáp ứng xu thế công nghệ và những thay đổi trong thói quen giao tiếp xã hội, khoản 1 Điều 26 của Luật năm 2026 đã chính thức ghi nhận hình thức hòa giải trực tuyến và kết hợp trực tiếp với trực tuyến.

          Luật năm 2013 chỉ cho phép hòa giải trực tiếp bằng lời nói và có mặt các bên. Sự bổ sung này giúp linh hoạt hóa không gian và thời gian, đặc biệt hữu ích trong các trường hợp các bên ở xa, có trở ngại về địa lý, hoặc không muốn giáp mặt trực tiếp do mâu thuẫn gay gắt. Đi kèm với quy định này, Luật cũng cho phép kết quả hòa giải thành có thể được lập và lưu trữ dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử, đảm bảo giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy.

          3. Quy định nghiêm ngặt về bảo mật thông tin cá nhân. Trong bối cảnh hòa giải có thể diễn ra trên môi trường mạng, Luật năm 2026 bổ sung riêng Điều 5 quy định về trách nhiệm bảo mật thông tin. Luật quy định rõ ràng hòa giải viên, các bên tranh chấp và những người có liên quan phải bảo mật tuyệt đối các thông tin biết được trong quá trình hòa giải. Đặc biệt, quy định nghiêm cấm hành vi tự ý ghi âm, ghi hình quá trình hòa giải nếu chưa đạt được thỏa thuận từ tất cả các bên tham gia. Điều này nhằm bảo vệ quyền riêng tư, danh dự của người dân, giúp họ an tâm và cởi mở hơn khi chia sẻ các uẩn khúc trong mâu thuẫn để tìm hướng giải quyết.

          4. Đổi mới quy trình bầu, chỉ định và tiêu chuẩn của Hòa giải viên. Chất lượng đội ngũ hòa giải viên là yếu tố quan trọng của công tác hòa giải. Luật năm 2026 mang đến nhiều điểm mới về nhân sự, trong đó, tiêu chuẩn chặt chẽ hơn, đặt ra các yêu cầu cao hơn về uy tín, hiểu biết pháp luật và kỹ năng dân vận đối với người làm công tác hòa giải; lần đầu tiên, người dân được phép sử dụng hình thức biểu quyết trực tuyến để bầu chọn hòa giải viên, tăng cường tính dân chủ và thuận tiện cho cộng đồng; nhằm tránh tình trạng "khuyết" nhân sự ở các địa bàn khó khăn hoặc khi bầu cử không đạt kết quả, Luật cho phép cơ quan có thẩm quyền được quyền chỉ định hòa giải viên thay vì chỉ phụ thuộc vào cơ chế bầu cử.

          5. Cơ chế bảo vệ và đãi ngộ thiết thực cho người tham gia hòa giải. Hoạt động hòa giải đôi khi tiềm ẩn rủi ro liên quan đến an ninh, trật tự khi mâu thuẫn leo thang thành xô xát. Để bảo vệ người thi hành nhiệm vụ, Hòa giải viên có quyền đề nghị Công an cấp xã can thiệp, bảo đảm an ninh, trật tự nếu nhận thấy tranh chấp có nguy cơ dẫn đến bạo lực, ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe.

          Những cá nhân có uy tín, chuyên gia hoặc người am hiểu phong tục tập quán được Tổ trưởng tổ hòa giải mời trực tiếp tham gia vụ việc sẽ được thanh toán thù lao theo từng vụ việc. Điều này khuyến khích việc tận dụng các nguồn lực chất lượng cao trong cộng đồng để tháo gỡ các vụ việc phức tạp.

          6. Đảm bảo nguồn lực tài chính từ Ngân sách Nhà nước. Khoản 1 Điều 7 Luật năm 2026 khẳng định mạnh mẽ: Nhà nước bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở từ nguồn ngân sách nhà nước. Việc luật hóa rõ ràng trách nhiệm bố trí ngân sách này (kết hợp với việc khuyến khích nguồn vốn xã hội hóa hợp pháp) giúp các tổ hòa giải có đủ điều kiện vật chất, tài liệu và thù lao, tạo động lực duy trì và phát triển mạng lưới hòa giải viên. Đồng thời, khắc phục tình trạng thiếu kinh phí hoạt động ở nhiều địa phương trong thời gian qua.

          7. Tôn trọng đặc thù văn hóa và hỗ trợ người khuyết tật. Luật năm 2026 quy định ngôn ngữ sử dụng trong hòa giải là tiếng Việt, nhưng các bên có quyền sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Ngoài ra, Luật thể hiện tính nhân văn sâu sắc qua việc bổ sung quy định: Người khuyết tật nghe, nói hoặc khuyết tật nhìn khi tham gia hòa giải sẽ được hỗ trợ sử dụng ngôn ngữ ký hiệu hoặc chữ nổi (Braille) dành riêng cho họ.

          8. Nâng tầm giá trị pháp lý của kết quả hòa giải, Luật năm 2026 quy định rõ các bên có quyền yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành. Việc Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành thể hiện sức mạnh cưỡng chế thi hành của Nhà nước, ngăn ngừa tình trạng lật lọng, bội tín sau khi đã bắt tay hòa giải thành công.

          Đồng thời, Luật mới cũng đã làm rõ và bổ sung trách nhiệm của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp cùng các tổ chức thành viên trong việc phối hợp, quản lý và giám sát hoạt động hòa giải, tạo nên một mạng lưới hỗ trợ toàn diện từ cơ sở.

          Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 được ban hành là một bước tiến dài trong việc hoàn thiện thể chế pháp lý về giải quyết tranh chấp ngoài tòa án tại Việt Nam. Bằng cách kết hợp linh hoạt giữa yếu tố truyền thống (vai trò của người có uy tín, phong tục tập quán) và yếu tố hiện đại (hòa giải trực tuyến, thông điệp dữ liệu điện tử), điều đó không chỉ giảm tải áp lực cho hệ thống Tòa án mà còn góp phần gìn giữ sự bình yên, đoàn kết và phát triển bền vững của cộng đồng dân cư./.