Trợ giúp pháp lý miễn phí – Hiểu chính sách – Chủ động tiếp cận thụ hưởng quyền lợi

Trong cuộc sống, người dân có thể gặp những khó khăn, vướng mắc pháp luật liên quan đến đất đai, thừa kế, hôn nhân và gia đình, chế độ, chính sách hoặc các vụ án hình sự nhưng không biết phải giải quyết như thế nào, tìm đến đâu để được hỗ trợ. Đặc biệt, đối với người có hoàn cảnh khó khăn, người yếu thế, việc tiếp cận các dịch vụ pháp lý đôi khi còn gặp nhiều trở ngại. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rằng Nhà nước có chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí nhằm giúp những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Đáng chú ý, Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, đã mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý, tạo điều kiện để nhiều người dân được tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí.
Vậy trợ giúp pháp lý là gì? Ai được trợ giúp pháp lý? Người dân được hỗ trợ những gì và cần làm gì khi có nhu cầu? Dưới đây là những nội dung cơ bản người dân cần biết để hiểu và vận dụng chính sách này trong thực tế.
1. Trợ giúp pháp lý là gì? Có thực sự miễn phí không?
Theo Điều 2 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017:
“Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật này, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.”
Hiểu một cách đơn giản, trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, giúp họ hiểu rõ các quy định pháp luật, biết cách thực hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi gặp khó khăn, vướng mắc pháp luật.
Tùy từng vụ việc, người được trợ giúp pháp lý có thể được tư vấn, giải thích pháp luật, hướng dẫn giải quyết tranh chấp, khiếu nại; hỗ trợ soạn thảo văn bản; được cử người bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi tham gia tố tụng; được đại diện thực hiện công việc pháp lý ngoài tố tụng theo quy định.
Điều quan trọng người dân cần biết là trợ giúp pháp lý hoàn toàn miễn phí. Người được trợ giúp pháp lý không phải trả tiền, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác cho việc thực hiện trợ giúp pháp lý.
Chính sách này góp phần bảo đảm những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có điều kiện tiếp cận công lý, không vì khó khăn về kinh tế hoặc hoàn cảnh sống mà không thể bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
2. Những ai được trợ giúp pháp lý miễn phí?
Đây là nội dung người dân cần đặc biệt quan tâm để biết mình hoặc người thân có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không.
Theo Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 05/2026/QH16, từ ngày 01/01/2027, người được trợ giúp pháp lý được quy định thành 14 nhóm. Để thuận tiện cho việc tìm hiểu, nhận diện và áp dụng, các diện người được trợ giúp pháp lý được tổng hợp, trình bày theo từng nhóm như sau:
(1) Người có công với cách mạng; cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi liệt sĩ.
(2) Người thuộc hộ nghèo; người thuộc hộ cận nghèo.
(3) Người nhiễm chất độc da cam.
(4) Người khuyết tật.
(5) Trẻ em.
(6) Người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; người dân tộc thiểu số rất ít người.
(7) Người được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng là người cao tuổi, người bị bạo lực trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV.
(8) Người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại.
(9) Người có khó khăn đột xuất do gặp thiên tai hoặc hỏa hoạn, trong vụ việc liên quan trực tiếp đến khắc phục hậu quả do sự kiện này gây ra.
(10) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên.
(11) Nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng theo quy định của Luật Phòng, chống mua bán người.
(12) Cá nhân bị thiệt hại mà không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
(13) Người nước ngoài theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định được trợ giúp pháp lý.
(14) Người được trợ giúp pháp lý khác theo quy định của pháp luật.
Một số nhóm người cần được hiểu rõ hơn
Để người dân dễ nhận biết và xác định mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không, cần lưu ý một số trường hợp sau:
Đối với người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo: Theo quy định mới, cả người thuộc hộ nghèo và người thuộc hộ cận nghèo đều thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Việc xác định căn cứ vào kết quả công nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo của cơ quan có thẩm quyền.
Ví dụ, một người thuộc hộ cận nghèo có tranh chấp về quyền sử dụng đất hoặc chia di sản thừa kế có thể yêu cầu trợ giúp pháp lý miễn phí khi vụ việc đáp ứng các điều kiện theo quy định. Người này không phải chứng minh thêm điều kiện khó khăn về tài chính ngoài việc thuộc hộ cận nghèo.
Đối với người khuyết tật: Từ ngày 01/01/2027, người khuyết tật theo quy định của pháp luật thuộc diện được trợ giúp pháp lý mà không phải đáp ứng thêm điều kiện có khó khăn về tài chính.
Chẳng hạn, một người khuyết tật có tranh chấp thừa kế hoặc gặp vướng mắc trong việc thực hiện quyền hưởng chế độ, chính sách có thể yêu cầu được tư vấn, hướng dẫn hoặc hỗ trợ pháp lý theo quy định.
Đối với trẻ em: Theo Luật Trẻ em, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Trẻ em thuộc diện được trợ giúp pháp lý, không phân biệt hoàn cảnh kinh tế của gia đình.
Ví dụ, một trẻ em bị xâm hại hoặc có quyền lợi bị ảnh hưởng trong tranh chấp dân sự có thể được trợ giúp pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Đối với người dân tộc thiểu số: Cần phân biệt hai trường hợp: người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và người dân tộc thiểu số rất ít người.
Đối với trường hợp thứ nhất, cần căn cứ vào địa bàn cư trú có thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định hay không. Đối với trường hợp thứ hai, người thuộc dân tộc thiểu số rất ít người được xác định theo quy định của pháp luật, không phải đáp ứng thêm điều kiện cư trú tại vùng đặc biệt khó khăn theo nhóm này.
Vì vậy, người dân tộc thiểu số chưa xác định được địa bàn cư trú hoặc thành phần dân tộc của mình có đáp ứng điều kiện hay không có thể liên hệ với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước để được hướng dẫn.
Đối với người cao tuổi, người bị bạo lực gia đình, người nhiễm HIV: Cần lưu ý các điều kiện cụ thể theo quy định, đặc biệt là điều kiện hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng đối với nhóm đối tượng được quy định tại khoản 7 Điều 7.
Không phải mọi người cao tuổi hoặc người nhiễm HIV đều đương nhiên thuộc diện trợ giúp pháp lý theo nhóm này. Người dân cần đối chiếu đầy đủ điều kiện hoặc có thể được xem xét thuộc nhóm đối tượng khác nếu đáp ứng quy định.
Đối với người lao động có thu nhập thấp: Theo Điều 2 Nghị định số 409/2026/NĐ-CP ngày 12/11/2026 của Chính phủ, người lao động có thu nhập thấp thuộc diện được trợ giúp pháp lý phải là người bị buộc tội hoặc bị hại, đồng thời có thu nhập hằng tháng thấp hơn mức lương tối thiểu tháng áp dụng tại địa bàn nơi người lao động làm việc theo quy định của Chính phủ.
Như vậy, không phải mọi người lao động có thu nhập thấp đều đương nhiên được trợ giúp pháp lý theo nhóm này. Người lao động cần đáp ứng đồng thời điều kiện về thu nhập và tư cách tham gia vụ việc.
Đối với người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn: Việc trợ giúp pháp lý được thực hiện đối với vụ việc liên quan trực tiếp đến khắc phục hậu quả do thiên tai hoặc hỏa hoạn gây ra cho người đó.
Ví dụ, một người gặp khó khăn đột xuất do hỏa hoạn, phát sinh tranh chấp liên quan trực tiếp đến việc bồi thường thiệt hại từ vụ cháy có thể được xem xét trợ giúp pháp lý theo quy định. Tuy nhiên, không phải mọi tranh chấp khác của người này đều thuộc phạm vi trợ giúp pháp lý theo nhóm đối tượng nêu trên.
Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi: Không phải mọi người trong độ tuổi này đều đương nhiên thuộc diện trợ giúp pháp lý theo nhóm 10. Người đó phải thuộc một trong các trường hợp được pháp luật quy định, chẳng hạn là người bị tố giác, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng hoặc các trường hợp khác được liệt kê tại khoản 10 Điều 7.
Ví dụ, một người 17 tuổi là bị hại trong vụ án hình sự có thể được trợ giúp pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình giải quyết vụ án.
Đối với nạn nhân của hành vi mua bán người: Diện được trợ giúp pháp lý còn bao gồm người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng theo quy định. Do đó, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân có thể được xem xét trợ giúp pháp lý mà không phải chờ đến khi có kết quả xác định chính thức.
Lưu ý: Các quy định về 14 nhóm người được trợ giúp pháp lý nêu trên chỉ bắt đầu áp dụng từ ngày 01/01/2027. Trước thời điểm này, việc xác định người được trợ giúp pháp lý thực hiện theo quy định pháp luật đang có hiệu lực.
3. Người dân được trợ giúp pháp lý trong những trường hợp nào?
Trong thực tế, những vướng mắc pháp luật người dân gặp phải rất đa dạng, liên quan đến nhiều lĩnh vực của đời sống.
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể yêu cầu hỗ trợ đối với vụ việc cụ thể liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình, phù hợp với quy định của pháp luật.
Một số tình huống thường gặp như:
Tranh chấp đất đai, thừa kế: Một người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có tranh chấp quyền sử dụng đất, phân chia di sản thừa kế nhưng không biết phải giải quyết như thế nào. Người này có thể yêu cầu được tư vấn về quyền, nghĩa vụ, hướng dẫn thủ tục hòa giải, khởi kiện hoặc được hỗ trợ pháp lý theo quy định.
Hôn nhân và gia đình: Một người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có vướng mắc về ly hôn, quyền nuôi con, cấp dưỡng hoặc phân chia tài sản có thể được tư vấn, hướng dẫn thực hiện các thủ tục pháp lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Chế độ, chính sách: Một người khuyết tật thuộc diện được trợ giúp pháp lý gặp vướng mắc trong việc giải quyết chế độ trợ cấp xã hội có thể yêu cầu được tư vấn, hướng dẫn thực hiện thủ tục hoặc hỗ trợ pháp lý để bảo vệ quyền lợi theo quy định.
Các vụ án hình sự: Một người thuộc diện được trợ giúp pháp lý là người bị buộc tội hoặc bị hại trong vụ án hình sự có thể được cử trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý để bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình giải quyết vụ án.
Bạo lực gia đình, mua bán người: Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý là nạn nhân của bạo lực gia đình hoặc hành vi mua bán người có thể được hỗ trợ pháp lý để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và thực hiện các thủ tục theo quy định.
Các tình huống nêu trên chỉ mang tính minh họa để người dân dễ hình dung. Không phải cứ có tranh chấp đất đai, ly hôn, khiếu nại hoặc liên quan đến vụ án hình sự là đương nhiên được trợ giúp pháp lý miễn phí. Người yêu cầu phải thuộc diện được trợ giúp pháp lý và vụ việc đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật.
4. Trợ giúp pháp lý được thực hiện bằng những hình thức nào?
Theo Luật Trợ giúp pháp lý, có 03 hình thức trợ giúp pháp lý cơ bản, gồm: tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật và đại diện ngoài tố tụng.
Thứ nhất, tham gia tố tụng.
Đây là hình thức trợ giúp pháp lý trong đó trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định.
Ví dụ, một người thuộc diện được trợ giúp pháp lý bị truy tố về tội trộm cắp tài sản. Trợ giúp viên pháp lý được cử tham gia tố tụng có thể nghiên cứu hồ sơ, tham gia các hoạt động tố tụng, đưa ra chứng cứ, lập luận bào chữa và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý theo quy định.
Thứ hai, tư vấn pháp luật.
Đây là hình thức trợ giúp pháp lý trong đó người thực hiện trợ giúp pháp lý giải thích, hướng dẫn, đưa ra ý kiến pháp lý, giúp soạn thảo văn bản liên quan đến tranh chấp, khiếu nại, vướng mắc pháp luật; hướng dẫn, giúp các bên hòa giải, thương lượng, thống nhất hướng giải quyết vụ việc.
Ví dụ, một người thuộc hộ nghèo có tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất với các anh, chị, em trong gia đình. Người này có thể được trợ giúp viên pháp lý giải thích các quy định về thừa kế, hướng dẫn phương án giải quyết tranh chấp và hỗ trợ soạn thảo đơn khởi kiện khi cần thiết.
Thứ ba, đại diện ngoài tố tụng.
Đây là hình thức người thực hiện trợ giúp pháp lý đại diện cho người được trợ giúp pháp lý trước cơ quan nhà nước có thẩm quyền để thực hiện các công việc pháp lý theo quy định.
Ví dụ, một người thuộc diện được trợ giúp pháp lý gặp vướng mắc trong việc giải quyết chế độ trợ cấp xã hội. Tùy nội dung vụ việc, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể được cử đại diện làm việc với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trình bày yêu cầu, cung cấp tài liệu và thực hiện các thủ tục cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.
Đáng chú ý, từ ngày 01/01/2027, Luật số 05/2026/QH16 bổ sung cộng tác viên trợ giúp pháp lý là chủ thể có thể thực hiện đại diện ngoài tố tụng theo quy định.
Như vậy, tùy tính chất và nội dung vụ việc, người được trợ giúp pháp lý có thể được tư vấn pháp luật, được bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình tố tụng hoặc được đại diện thực hiện công việc pháp lý ngoài tố tụng.
5. Khi cần trợ giúp pháp lý, người dân phải làm gì?
Khi gặp khó khăn, vướng mắc pháp luật, người dân có thể thực hiện một số bước đơn giản sau:
Bước 1: Xác định mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không.
Người dân đối chiếu hoàn cảnh bản thân với các nhóm người được trợ giúp pháp lý theo quy định. Nếu chưa rõ mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không, có thể liên hệ với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước để được hướng dẫn.
Bước 2: Chuẩn bị giấy tờ, tài liệu có liên quan:
Theo quy định, hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý gồm đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý, giấy tờ chứng minh thuộc diện được trợ giúp pháp lý và các giấy tờ, tài liệu liên quan đến vụ việc.
Ví dụ, đối với tranh chấp đất đai, người dân có thể chuẩn bị giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy tờ giao dịch, tài liệu có liên quan đến quá trình sử dụng đất. Đối với tranh chấp thừa kế, có thể chuẩn bị giấy tờ liên quan đến di sản và quan hệ giữa những người thừa kế.
Trường hợp chưa có đầy đủ giấy tờ, người dân nên liên hệ với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý để được hướng dẫn, đặc biệt khi vụ việc có tính chất cấp bách hoặc liên quan đến thời hạn giải quyết theo quy định pháp luật.
Bước 3: Liên hệ với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý:
Người dân có thể liên hệ với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, Chi nhánh của Trung tâm hoặc tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý theo quy định.
Người dân cũng có thể đề nghị UBND cấp xã hoặc các cơ quan, tổ chức tại địa phương hướng dẫn, giới thiệu đến tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.
Bước 4: Trình bày nội dung vụ việc và yêu cầu hỗ trợ:
Người dân cần trình bày trung thực, rõ ràng những khó khăn, vướng mắc pháp luật đang gặp phải, cung cấp các thông tin, tài liệu có liên quan và nêu rõ nội dung cần được hỗ trợ.
Trên cơ sở đó, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý xem xét điều kiện thụ lý và thực hiện trợ giúp pháp lý theo quy định.
6. Những điều người dân cần lưu ý để không bỏ lỡ quyền được trợ giúp pháp lý
Một là, trợ giúp pháp lý hoàn toàn miễn phí. Người được trợ giúp pháp lý không phải trả tiền, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác cho việc thực hiện trợ giúp pháp lý.
Hai là, không phải mọi người dân đều thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Việc xác định người được trợ giúp pháp lý phải căn cứ vào quy định pháp luật và điều kiện cụ thể của từng nhóm đối tượng.
Ba là, không phải mọi yêu cầu của người thuộc diện được trợ giúp pháp lý đều được thụ lý. Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, vụ việc phải cụ thể, liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý, đồng thời đáp ứng các điều kiện luật định.
Bốn là, nên yêu cầu trợ giúp pháp lý kịp thời. Khi phát sinh tranh chấp, khiếu nại hoặc liên quan đến vụ án, vụ việc đang được cơ quan có thẩm quyền giải quyết, người dân nên chủ động tìm hiểu và liên hệ với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý. Việc được hỗ trợ kịp thời có thể giúp người dân hiểu rõ quyền của mình, tránh bỏ lỡ thời hạn thực hiện các thủ tục pháp lý cần thiết.
Năm là, cần cung cấp thông tin trung thực và phối hợp với người thực hiện trợ giúp pháp lý. Người được trợ giúp pháp lý có trách nhiệm cung cấp thông tin, giấy tờ, tài liệu liên quan và thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình theo quy định.
Sáu là, không nên tự cho rằng mình không đủ điều kiện được trợ giúp pháp lý. Khi chưa xác định được mình hoặc người thân có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không, người dân nên liên hệ với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước để được hướng dẫn, xem xét cụ thể.
Trợ giúp pháp lý là chính sách có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, quyền tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.
Việc mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý theo Luật số 05/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, tiếp tục tạo điều kiện để nhiều người dân được tiếp cận các dịch vụ pháp lý miễn phí, nhất là những người có hoàn cảnh khó khăn, người yếu thế, người dân sinh sống ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Để chính sách trợ giúp pháp lý thực sự đi vào cuộc sống, bên cạnh sự chủ động tìm hiểu của người dân, các cơ quan, tổ chức và chính quyền địa phương cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật; kịp thời phát hiện, hướng dẫn, giới thiệu những người có khả năng thuộc diện được trợ giúp pháp lý đến các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.
Khi gặp khó khăn, vướng mắc pháp luật, người dân thuộc diện được trợ giúp pháp lý hãy chủ động tìm đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước để được hướng dẫn, hỗ trợ miễn phí theo quy định
Trợ giúp pháp lý – Đồng hành cùng người dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, góp phần bảo đảm công bằng và bình đẳng trước pháp luật./.
Thông tin chỉ đạo, điều hành