Tìm hiểu quy định pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các thành viên trong gia đình

Thừa kế quyền sử dụng đất là vấn đề thường phát sinh trong đời sống gia đình, đặc biệt khi cha, mẹ qua đời mà không để lại di chúc. Nếu các thành viên không hiểu rõ quy định pháp luật, việc phân chia di sản có thể dẫn đến mâu thuẫn, tranh chấp, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình và trật tự tại cộng đồng dân cư.

Thông qua một tình huống hòa giải ở cơ sở, hãy cùng tìm hiểu: Khi cha hoặc mẹ qua đời không để lại di chúc, những ai có quyền hưởng thừa kế? Con trai trưởng có được hưởng phần đất nhiều hơn các con khác không?

1. Tình huống pháp luật: Mâu thuẫn trong gia đình vì phân chia đất thừa kế

Ông Thành và bà Mai có ba người con là Hùng, Lan và Phúc. Sau nhiều năm lao động, vợ chồng ông bà có một thửa đất ở đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xây dựng ngôi nhà để cả gia đình cùng sinh sống.

Năm 2025, ông Thành qua đời đột ngột, không để lại di chúc. Sau khi lo xong tang lễ, các con bắt đầu bàn bạc về việc phân chia tài sản của cha.

Anh Hùng là con trai cả, cho rằng mình đã sống cùng cha mẹ nhiều năm, trực tiếp chăm sóc cha khi đau ốm nên có quyền được hưởng phần đất lớn hơn. Anh đề nghị được đứng tên toàn bộ thửa đất, còn em gái và em trai sẽ nhận một khoản tiền hỗ trợ.

Không đồng tình với quan điểm đó, chị Lan cho rằng các con đều có quyền thừa kế theo quy định pháp luật, không thể căn cứ vào việc là con trai trưởng để quyết định phần di sản được hưởng. Anh Phúc cũng khẳng định dù đã lập gia đình và chuyển đến nơi khác sinh sống, mình vẫn có quyền hưởng di sản của cha.

Trước những ý kiến khác nhau, bà Mai rất buồn lòng. Biết sự việc, bà Hòa – hòa giải viên ở tổ dân phố – đã đến thăm và đề nghị các thành viên trong gia đình cùng ngồi lại trao đổi.

Sau khi lắng nghe, bà Hòa giải thích: Khi một người qua đời không để lại di chúc, việc phân chia di sản được thực hiện theo quy định về thừa kế theo pháp luật. Tuy nhiên, trước hết phải xác định thửa đất là tài sản chung của vợ chồng ông Thành, bà Mai hay tài sản riêng của ông Thành. Nếu là tài sản chung thì phải xác định phần tài sản của bà Mai; phần thuộc quyền của ông Thành mới được xác định là di sản thừa kế.

Bà Hòa cũng nhấn mạnh: Theo quy định của Bộ luật Dân sự, vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Vì vậy, anh Hùng là con trai trưởng cũng không đương nhiên được hưởng phần di sản lớn hơn các em.

Nghe giải thích, các thành viên trong gia đình dần hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình. Bà Mai cùng các con thống nhất kiểm tra giấy tờ đất đai, xác định tài sản chung, tài sản riêng và những người thuộc hàng thừa kế để trao đổi, thống nhất phương án phân chia theo đúng quy định pháp luật.

Nhờ sự lắng nghe, chia sẻ và hỗ trợ kịp thời của hòa giải viên cơ sở, mâu thuẫn trong gia đình từng bước được tháo gỡ, tình cảm mẹ con, anh chị em được giữ gìn.

2. Pháp luật quy định như thế nào về thừa kế quyền sử dụng đất?

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, việc thừa kế quyền sử dụng đất được thực hiện theo các quy định về thừa kế, cụ thể:

Thứ nhất, xác định phần di sản được thừa kế.

Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.

Do đó, nếu quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng thì khi một người qua đời, không phải toàn bộ thửa đất đều trở thành di sản thừa kế. Cần xác định phần tài sản thuộc quyền của người còn sống và phần tài sản thuộc quyền của người đã chết. Chỉ phần của người đã chết mới được đưa vào phân chia thừa kế.

Thứ hai, xác định những người được hưởng thừa kế.

Theo Điều 650 và Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp người chết không để lại di chúc thì di sản được chia theo pháp luật.

Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm:

• Vợ hoặc chồng của người chết;
• Cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi của người chết;
• Con đẻ, con nuôi của người chết.

Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.

Như vậy, trong trường hợp ông Thành qua đời không để lại di chúc, nếu tại thời điểm mở thừa kế còn bà Mai, cha mẹ của ông Thành và ba người con Hùng, Lan, Phúc thì tất cả những người này đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được xem xét hưởng phần di sản bằng nhau.

Thứ ba, con trai trưởng hoặc người trực tiếp chăm sóc cha mẹ có được hưởng nhiều hơn không?

Pháp luật không quy định con trai trưởng đương nhiên được hưởng phần di sản lớn hơn các anh chị em khác. Việc đã lập gia đình, chuyển đi nơi khác sinh sống cũng không làm mất quyền hưởng thừa kế của người con.

Đối với người trực tiếp chăm sóc cha mẹ, công sức chăm sóc, đóng góp vào việc quản lý, duy trì hoặc làm tăng giá trị tài sản có thể được các bên xem xét khi thỏa thuận phân chia hoặc khi cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, việc chăm sóc cha mẹ không tự động làm phát sinh quyền được hưởng toàn bộ hoặc phần di sản lớn hơn những người thừa kế khác.

Thứ tư, việc phân chia và đăng ký quyền sử dụng đất.

Sau khi xác định đầy đủ người thừa kế và phần di sản, các thành viên có thể thỏa thuận về phương án phân chia phù hợp, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi người.

Văn bản về thỏa thuận phân chia di sản hoặc khai nhận di sản phải được lập và thực hiện theo đúng quy định pháp luật về công chứng, chứng thực và pháp luật có liên quan. Việc đăng ký biến động đất đai, sang tên quyền sử dụng đất phải thực hiện theo quy định của pháp luật đất đai.

3. Người dân cần lưu ý những gì để tránh tranh chấp thừa kế đất đai?

Để hạn chế những mâu thuẫn phát sinh trong quá trình phân chia di sản thừa kế là quyền sử dụng đất, người dân cần lưu ý:

• Kiểm tra giấy tờ pháp lý về đất đai: Xác định người có quyền sử dụng đất, nguồn gốc hình thành, thời điểm tạo lập và đất là tài sản chung hay tài sản riêng.
• Xác định đầy đủ người thừa kế: Không bỏ sót người thuộc hàng thừa kế thứ nhất; không phân biệt quyền thừa kế giữa con trai, con gái, con đã lập gia đình hay chưa.
• Tôn trọng quyền lợi của các thành viên: Không tự ý chiếm giữ, chuyển nhượng hoặc định đoạt toàn bộ di sản khi chưa xác định rõ quyền của những người có liên quan.
• Ưu tiên thỏa thuận, hòa giải: Các thành viên nên trao đổi trên tinh thần thiện chí, tôn trọng nguyện vọng và quyền lợi hợp pháp của nhau; có thể đề nghị hòa giải viên ở cơ sở hỗ trợ khi phát sinh mâu thuẫn.
• Thực hiện đúng thủ tục pháp lý: Khi đã thống nhất phương án phân chia, cần lập hồ sơ và thực hiện công chứng, chứng thực, đăng ký đất đai theo quy định. Trường hợp không thể tự thỏa thuận, các bên có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết.

Hòa giải viên ở cơ sở có vai trò hỗ trợ các bên trao đổi, giải thích quy định pháp luật, hướng dẫn tìm giải pháp phù hợp; không có quyền tự quyết định phần di sản mà mỗi người được hưởng.

4. Chung tay giữ gìn tình cảm gia đình từ việc hiểu đúng pháp luật

Đất đai là tài sản có giá trị lớn, thường gắn liền với công sức lao động, quá trình xây dựng và tình cảm của nhiều thế hệ trong gia đình. Vì vậy, việc phân chia di sản thừa kế cần được thực hiện công khai, minh bạch, đúng quy định pháp luật và trên tinh thần tôn trọng, nhường nhịn lẫn nhau.

Mỗi người dân cần chủ động tìm hiểu pháp luật về thừa kế, thực hiện việc lập di chúc khi có nguyện vọng định đoạt tài sản và bảo đảm các điều kiện pháp luật quy định; đồng thời quan tâm đến việc trao đổi, thống nhất trong gia đình để hạn chế tranh chấp phát sinh.

Hiểu đúng pháp luật về thừa kế không chỉ giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mỗi người mà còn góp phần phòng ngừa tranh chấp, giữ gìn tình cảm gia đình và xây dựng cộng đồng dân cư đoàn kết, văn minh.

UBND phường Trần Phú khuyến khích người dân chủ động tìm hiểu, chấp hành các quy định pháp luật; khi có vướng mắc liên quan đến thừa kế quyền sử dụng đất, có thể liên hệ bộ phận chuyên môn của UBND phường hoặc tổ hòa giải ở cơ sở để được hướng dẫn, hỗ trợ theo thẩm quyền.